Glasnegatieven Merkelbach gevonden

20 februari 2021

Red een Portret was één van de meest succesvolle projecten van de afgelopen jaren van Stadsarchief Amsterdam. Meer dan 40.000 negatieven van portretstudio Merkelbach zijn gescand, ruim 10.000 personen zijn geïdentificeerd en er zijn talloze verhalen over de geportretteerden vastgelegd.

Portretstudio Merkelbach, Actrice Theo Mann, Stadsarchief Amsterdam
Portretstudio Merkelbach, Actrice Theo Mann, Stadsarchief Amsterdam (KLIK HIER VOOR MEER FOTO'S)

Alle foto's zijn nu te vinden in de Beeldbank van het stadsarchief en de verhalen zijn na te lezen op de themasite, het verslag van het project is gepubliceerd en tot slot is de projectwebsite eind vorig jaar opgeheven. Bij het afronden het project kwam er echter een grote verrassing: nieuwe portretten!

Op een zolder in Amsterdam-Noord vond fotohistoricus Laura van Roemburg tot haar grote verrassing dertien grote glasnegatieven met portretten uit lang vervlogen tijden. Ze zaten nog in de originele zakjes met daarop nummers en namen. Het werd haar snel duidelijk dat het om opnamen van de befaamde Studio Merkelbach ging. Na enig zoeken bleek dat van de meeste geportretteerden andere negatieven uit dezelfde fotoshoots aanwezig waren. Niet alleen in het Stadsarchief maar ook in het Joods Historisch Museum, waar in 1971 meer dan 1200 portretten, meest van Joodse Amsterdammers, naartoe zijn verhuisd.

Het vrouwenportret bij dit artikel toont de Nederlandse actrice Theodora Antonia Louise Cornelia Mann-Bouwmeester, beter bekend als Theo Mann (1850-1939). Ze was actief in de periode 1880-1926 en had een breed repertoire, van klassieke tragedies tot eigentijdse stukken. Theo Mann was lange tijd Nederlands bekendste actrice en vertolkster bij uitstek van gepassioneerde, beminnende en lijdende vrouwen. Ze had een koninklijke houding en dat is goed te zien op de foto's die Jacob Merkelbach van haar maakte. Vijf jaar vóór deze opname had ze zich al eens laten portretteren in de studio bovenin het Hirsch-gebouw aan het Leidseplein, in een met bontranden afgezet winterensemble en getooid met een flamboyante hoed. De klantenadministratie onthult dat ze toen, in 1918, 20% korting kreeg. Wilde Merkelbach haar als klant aan zich binden of was het de economische malaise aan het eind van de Eerste Wereldoorlog die ook toneelmakers trof?

Op de foto's die Theo Mann in 1923 liet maken presenteert ze zich meer als actrice. Het nu geschonken glasnegatief is er een uit een serie van vijf, waarvan twee in het Stadsarchief en twee bij het Joods Historisch Museum worden bewaard. Op één van die laatste draagt ze goed zichtbaar de ring die bewonderaars haar in 1911 bij haar veertigjarig toneeljubileum hadden geschonken. Zij werd geacht deze te zijner tijd door te geven aan een in haar ogen waardige collega. Dat deed ze in 1934 aan Else Mauhs. Sindsdien is de ring vijfmaal doorgegeven, de laatste keer in 2017 aan Halina Reijn. Daarnaast wordt jaarlijks de naar Theo Mann vernoemde toneelprijs Theo d'Or uitgereikt aan de beste vrouwelijke hoofdrol gedurende het Nederlands theaterseizoen.

Zo beroemd als de actrice was, zo onbekend is de man op het andere glasnegatief bij dit artikel. Het gaat om ene heer de Haan, althans dat vermeldt het negatiefzakje. In de klantenadministratie van Merkelbach staat de opname op naam van Hirsch & Cie. Na onderzoek in het Stadsarchief komt Laura van Roemburg erachter dat Maurits de Haan (1885-1937) 'handelsreiziger' (vertegenwoordiger) was voor het modehuis. In Herinneringen van Henri René Kahn aan Hirsch & Cie schrijft Kahn (zoon van de oprichters van het modehuis aan het Leidseplein) dat hij zich Maurits de Haan nog goed kan herinneren. 'Maurits de Haan kwam als kleine jongen bij ons en werd later reiziger van de stoffen-engrosafdeling. Hij was een altijd vrolijke man en, zoals het een goed reiziger betaamt, altijd vol van de laatste moppen.' Op een statiefoto uit 1920 van de directie met het hogere personeel vinden we Maurits terug. Hij staat op de achterste rij rechts. Samen met het portret dat nu aan het Stadsarchief is geschonken is dit alles wat aan deze moppentapper herinnert. Op 15 juni 1916 was hij getrouwd met Elisabeth Speijer. Ze kregen twee kinderen: Maria Elisabeth de Haan (1918) en Harry Simon de Haan (1922). Beide kinderen hebben de Tweede Wereldoorlog overleefd, maar Maurits' weduwe Elisabeth is in 1942 in Auschwitz vermoord.

De Collectie Atelier J. Merkelbach is te vinden onder toegangsnummer 10164.

Het Stadsarchief Amsterdam is het historisch documentatie- centrum van de stad Amsterdam met 50 kilometer archieven, een historisch-topografische collectie met miljoenen kaarten, tekeningen, en prenten, een bibliotheek en omvangrijke geluids-, film- en fotoarchieven. Het Stadsarchief Amsterdam bewaart en vertelt de verhalen van de stad Amsterdam. Met tentoonstellingen, lezingen, evenementen en cursussen presenteren wij onze grote collectie in woord en beeld.



Vriend van Fotoexpositie.nl

Al voor 25 euro per jaar kun je vriend van Fotoexpositie.nl worden. Je maakt met je bijdrage het werk van Fotoexpositie.nl mogelijk èn je wordt genoemd op de voorpagina van de website.






Ontvang de nieuwsbrief

Elke maand de meest recente exposities en het laatste fotonieuws in je mailbox? Meld je dan nu aan voor de nieuwsbrief van Fotoexpositie.nl.

Recent toegevoegde exposities

Solitaire
, online expositie
Solitaire
DUS-ART
8 februari 2021 - 23 februari 2021, Hasselt
DUS-ART
OPEN over depressiviteit
2 februari 2021 - 24 februari 2021, Arnhem
OPEN over depressiviteit
Fordili: A Cenotaphic Allusion to Cognition
28 januari 2021 - 23 februari 2021, Amsterdam
Fordili: A Cenotaphic Allusion to Cognition
Landschappen
, online expositie
Landschappen
Virtuele rondleiding tentoonstelling Zilveren Camera
18 februari 2021 - 23 februari 2021, Hilversum
Virtuele rondleiding tentoonstelling Zilveren Camera
Veerkracht
1 februari 2021 - 31 maart 2021, Venlo
Veerkracht
Portretten
, online expositie
Portretten
Symbolen van klimaatverandering en hoop
, online expositie
Symbolen van klimaatverandering en hoop
Fotocollectief Utrecht
, online expositie
Fotocollectief Utrecht

Fotografen

a b c d e f
g h i j k l
m n o p q r
s t u v w x
y z

Over Fotoexpositie.nl

Fotoexpositie.nl is de website met informatie over exposities, fotografen en fotonieuws in Nederland.

Voor vragen en tips kun je ons bereiken op info@fotoexpositie.nl